ถูกฟ้องคดีหมิ่นประมาท
ต้องสู้อย่างไร?

เมื่อได้รับหมายฟ้องคดีหมิ่นประมาท คนจำนวนมากมักตกใจและรีบสรุปทันทีว่า หากมีโพสต์ มีข้อความ หรือมีภาพหน้าจออยู่แล้ว ย่อมต่อสู้คดีได้ยาก แต่ในทางกฎหมาย คดีหมิ่นประมาทยังมีรายละเอียดให้ตรวจอีกหลายชั้น ไม่ว่าจะเป็นข้อความนั้นหมายถึงโจทก์จริงหรือไม่ ถ้อยคำเข้าข่ายใส่ความหรือเป็นเพียงความเห็น และจำเลยมีเหตุยกเว้นความผิดตามกฎหมายหรือไม่

บทความนี้สรุป 4 แนวทางต่อสู้ที่จำเลยมักใช้ตรวจคำฟ้องและวางประเด็นคดี เพื่อให้เห็นภาพอย่างเป็นระบบว่าการสู้คดีควรเริ่มจากการแยกองค์ประกอบทางกฎหมาย ไม่ใช่ตอบโต้ด้วยความรู้สึกหรือรีบอธิบายทุกอย่างพร้อมกัน

หลักพื้นฐานของคดีหมิ่นประมาทอยู่ที่ประมวลกฎหมายอาญา มาตรา 326 ซึ่งพูดถึงการใส่ความผู้อื่นต่อบุคคลที่สาม โดยประการที่น่าจะทำให้ผู้นั้นเสียชื่อเสียง ถูกดูหมิ่น หรือถูกเกลียดชัง หากมีการเผยแพร่ผ่านสื่อหรือช่องทางสาธารณะ ก็อาจมีประเด็นมาตรา 328 เพิ่มเข้ามา

ดังนั้น การสู้คดีไม่ได้เริ่มจากคำว่า “จริง” หรือ “ไม่จริง” เพียงอย่างเดียว แต่ต้องดูว่าเนื้อหาถูกเล่าแบบใด เล่าต่อใคร และผู้รับสารเข้าใจอย่างไร รวมถึงต้องตรวจว่าคำฟ้องระบุข้อความที่ฟ้องชัดหรือไม่ และพยานหลักฐานของแต่ละฝ่ายผูกเข้ากับข้อความนั้นอย่างไร

แนวทางนี้ใช้เมื่อข้อความที่ถูกฟ้องไม่ได้เอ่ยชื่อโจทก์โดยตรง หรือแม้จะมีข้อมูลบางอย่าง แต่ยังไม่ชัดพอให้คนทั่วไปเข้าใจได้ทันทีว่าหมายถึงใคร หากต้องอาศัยการเดาต่อ การสืบค้นหลายชั้น หรือความรู้วงในเป็นพิเศษ จึงจะเชื่อมไปถึงโจทก์ได้ ประเด็นนี้อาจเป็นช่องต่อสู้สำคัญของจำเลย

อย่างไรก็ตาม ต้องดูด้วยว่าผู้รับสารคือใคร เพราะบางข้อความอาจไม่ชัดสำหรับคนภายนอก แต่ชัดมากสำหรับคนในกลุ่มเดียวกัน เช่น คนในองค์กรเดียวกัน หรือคนในชุมชนที่รู้ข้อพิพาทมาก่อนแล้ว

ไม่ใช่ทุกข้อความที่แรงหรือทำให้อีกฝ่ายไม่พอใจจะเป็นหมิ่นประมาทเสมอไป คำบางประเภทอาจเป็นเพียงคำตำหนิ คำด่า คำประชด หรือความเห็นกว้าง ๆ ที่ไม่ได้ยืนยันข้อเท็จจริงเสียหายเกี่ยวกับตัวบุคคล

จุดที่ต้องถามคือ ผู้รับสารจะเข้าใจว่ามี “ข้อเท็จจริงเสียหาย” ถูกกล่าวหาต่อบุคคลนั้นหรือไม่ เช่น การกล่าวหาว่าทุจริต หลอกลวง ฉ้อโกง หรือมีพฤติกรรมไม่เหมาะสมในเรื่องเฉพาะ ถ้าไม่ถึงระดับนั้น ก็อาจเป็นเพียงถ้อยคำประเมินค่า ไม่ใช่การใส่ความ

มาตรา 329 เป็นฐานต่อสู้สำคัญของฝ่ายจำเลย เพราะแม้ข้อความจะกระทบชื่อเสียงได้ แต่ถ้าเป็นการแสดงความคิดเห็นหรือข้อความโดยสุจริต ในกรณีที่กฎหมายเปิดทางไว้ ก็อาจไม่เป็นความผิดฐานหมิ่นประมาท

ตัวอย่างที่พบได้บ่อยคือการป้องกันสิทธิหรือส่วนได้เสียของตนตามคลองธรรม การติชมด้วยความเป็นธรรมในเรื่องที่ประชาชนย่อมวิจารณ์ได้ หรือการแจ้งข่าวด้วยความเป็นธรรมเกี่ยวกับการดำเนินการที่เปิดเผย

หลายคนเข้าใจว่าเพียงเติมคำว่า “จริงไหม” “ใช่หรือเปล่า” หรือ “ขอถามหน่อย” ก็จะช่วยลดความเสี่ยงคดีหมิ่นประมาทได้ทันที แต่ในทางคดี ศาลมักดูสาระที่สื่อออกไปจริง ไม่ได้ดูเพียงรูปประโยคว่าเป็นคำถามหรือคำบอกเล่า

ถ้าคำถามนั้นมีลักษณะชี้นำให้ผู้อ่านเข้าใจว่าอีกฝ่ายมีข้อเท็จจริงเสียหายเกิดขึ้นแล้ว การใช้เครื่องหมายคำถามก็อาจไม่ช่วยให้พ้นความรับผิด หากต้องการอ่านประเด็นนี้แบบละเอียดขึ้น สามารถอ่านต่อในบทความ การตั้งคำถามเป็นหมิ่นประมาทได้หรือไม่?

ในทางปฏิบัติ ทนายมักเริ่มจากการแยกข้อความที่ถูกฟ้องออกจากอารมณ์ของคู่กรณี แล้วตรวจทีละชั้นว่ามีปัญหาเรื่องการระบุตัวบุคคล ความหมายของถ้อยคำ ความสุจริต หรือบริบทการเผยแพร่ตรงไหนบ้าง การวางประเด็นให้แคบและแม่นมักสำคัญกว่าการอธิบายทุกเรื่องพร้อมกัน

อีกประเด็นที่คนมักมองข้ามคือ หลักฐานที่ช่วยจำเลยอาจไม่ได้มีแค่ภาพหน้าจอของข้อความ แต่รวมถึงโพสต์ต้นทาง คอมเมนต์ก่อนหน้า เอกสารประกอบ และเหตุผลที่ต้องสื่อสารในเวลานั้นด้วย